Khi mạng lưới metro hoàn chỉnh, Hà Nội sẽ chuyển từ thành phố phụ thuộc vào xe máy và đường bộ sang một đô thị vận hành dựa trên giao thông công cộng, nơi khoảng cách được đo bằng thời gian di chuyển.

Thành phố của những tuyến tàu

Trong nhiều thập niên, Hà Nội phát triển theo tư duy mở đường để phát triển đô thị. Mỗi khi ùn tắc xuất hiện, thành phố lại mở rộng mặt cắt đường, xây thêm vành đai, làm thêm cầu vượt hoặc mở các tuyến hướng tâm mới.

Nhưng nghịch lý là đường càng mở rộng, phương tiện cá nhân càng gia tăng. Những tuyến đường từng được kỳ vọng giải quyết ùn tắc như Nguyễn Trãi, Phạm Hùng, Vành đai 3 hay Tố Hữu đều nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải.

Nguyên nhân nằm ở chỗ Hà Nội đang phát triển theo mô hình “đô thị hướng đường bộ” - nơi mọi hoạt động của người dân phụ thuộc gần như hoàn toàn vào xe máy và ô tô cá nhân.

Nếu mạng lưới metro được hoàn thiện trong vài năm tới, Hà Nội sẽ bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác: từ đô thị hướng đường bộ sang đô thị hướng metro. Đây là sự thay đổi mang tính lịch sử.

Khác với việc mở rộng đường sá, metro không làm tăng năng lực lưu thông của mặt đường mà làm giảm số người cần sử dụng mặt đường. Một đoàn tàu metro có thể vận chuyển lượng hành khách tương đương hàng chục xe buýt hoặc hàng nghìn xe máy.

Điều đó có nghĩa là hàng trăm nghìn chuyến đi mỗi ngày sẽ được chuyển từ mặt đường lên hệ thống đường sắt đô thị. Thay vì phải chen chúc trên các trục Nguyễn Trãi, Giải Phóng, Cầu Giấy hay Trường Chinh, người dân có thể di chuyển bằng các tuyến metro với thời gian ổn định và ít bị ảnh hưởng bởi ùn tắc. Đây là giải pháp mà Tokyo, Seoul, Bắc Kinh hay Thượng Hải đã áp dụng để duy trì hoạt động của những siêu đô thị hàng chục triệu dân.

Giảm áp lực dân số nội đô và thay đổi giá trị bất động sản

Một trong những vấn đề lớn nhất của Hà Nội hiện nay là sự tập trung quá mức vào khu vực trung tâm. Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa và Hai Bà Trưng chỉ chiếm một phần rất nhỏ diện tích thành phố nhưng lại tập trung lượng lớn việc làm, cơ quan hành chính, dịch vụ và hoạt động thương mại. Điều đó khiến mỗi buổi sáng, hàng triệu người đổ vào trung tâm thành phố và lại rời đi vào cuối ngày.

Metro sẽ làm thay đổi quy luật này.

Khi thời gian di chuyển từ Đông Anh, Gia Lâm, Hoài Đức, Hòa Lạc hay Thường Tín vào trung tâm chỉ còn vài chục phút, người dân không còn phải tìm cách sống gần nội đô.

Đây là bước chuyển cực kỳ quan trọng bởi nó cho phép Hà Nội giãn dân một cách tự nhiên thay vì bằng các biện pháp hành chính. Nội đô lịch sử sẽ có cơ hội giảm áp lực về dân số, giao thông, trường học, bệnh viện và hạ tầng kỹ thuật.

Suốt nhiều năm qua, bất động sản Hà Nội được định giá chủ yếu theo mặt tiền và vị trí trên các tuyến đường lớn. Khi metro trở thành phương tiện di chuyển chủ đạo, tiêu chí này sẽ thay đổi.

Một căn hộ cách ga metro 300 mét có thể trở nên hấp dẫn hơn một căn nhà nằm sâu trong khu trung tâm nhưng khó tiếp cận giao thông công cộng. Xu hướng này đã diễn ra tại Tokyo, Hong Kong và Singapore từ nhiều thập niên trước.

Trong tương lai, những khu vực quanh các nhà ga metro có thể trở thành các trung tâm kinh tế mới với văn phòng, trung tâm thương mại, khu giải trí và dịch vụ. Giá trị bất động sản sẽ không còn chạy theo đường lớn mà chạy theo khả năng kết nối.

Thay đổi lựa chọn nơi sống và thói quen phương tiện cá nhân

Có một câu hỏi rất đáng chú ý:

Nếu từ Đông Anh tới hồ Hoàn Kiếm chỉ mất 25 phút bằng metro, liệu có cần phải bỏ ra hàng chục tỷ đồng để sống trong khu vực trung tâm?

Nếu từ Hòa Lạc tới Cầu Giấy chỉ mất 30 phút, liệu người dân có tiếp tục chấp nhận sống trong những căn hộ nhỏ với mật độ dân cư cao?

Khi khoảng cách được rút ngắn bởi metro, cư dân sẽ có thêm lựa chọn. Nhiều gia đình có thể chấp nhận sống xa trung tâm hơn để đổi lấy không gian sống tốt hơn, chi phí hợp lý hơn và môi trường trong lành hơn. Đó chính là lý do các đô thị lớn trên thế giới thường phát triển theo mô hình đa trung tâm.

Hà Nội là một trong những thành phố có mật độ xe máy cao nhất thế giới. Trong nhiều năm, xe máy được xem là giải pháp tối ưu bởi giao thông công cộng chưa đủ hấp dẫn. Tuy nhiên, khi metro kết hợp với xe buýt trung chuyển, bãi đỗ xe và các tuyến đi bộ được tổ chức đồng bộ, người dân sẽ thay đổi thói quen. Nhiều người có thể không còn sử dụng xe máy để đi làm mỗi ngày.

Những chuyến đi dài xuyên thành phố sẽ được thực hiện bằng metro, còn xe máy chỉ phục vụ các nhu cầu di chuyển ngắn trong khu vực dân cư. Đó là sự thay đổi về lối sống mà Hà Nội chưa từng chứng kiến trong nhiều thập niên qua.
Nhiều chuyên gia dự đoán, điều quan trọng nhất mà metro mang lại không phải là những đoàn tàu hiện đại mà là sự thay đổi cách người dân cảm nhận về thành phố. Một Hà Nội của tương lai sẽ không còn được định nghĩa bởi việc sống ở quận nào hay cách trung tâm bao nhiêu kilomet. Thay vào đó, giá trị của một khu vực sẽ được đo bằng số phút kết nối với mạng lưới metro.

Khi đó, Hà Nội có thể hình thành các cực phát triển mới tại Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc và Ngọc Hồi, trong khi khu vực nội đô lịch sử được giảm tải và bảo tồn tốt hơn.

Đó không chỉ là một cuộc cách mạng về giao thông. Đó là cuộc tái cấu trúc toàn bộ không gian đô thị và cách sống của hàng chục triệu cư dân Thủ đô.