Cơ quan tài phán này có nhiệm vụ điều tra và truy tố các cá nhân chịu trách nhiệm cao nhất về mặt chính trị và quân sự trong cuộcxung đột Nga-Ukraine.

Cam kết thành lập Tòa án Đặc biệt dành cho Ukraine được chính thức hóavào thứ Sáu (15/05), tại cuộc họp thường niên của các Bộ trưởng Ngoại giaoHội đồngchâu Âu. Sáng kiến này đã được Hội đồng châu Âu và Chính phủ Ukraine thúc đẩy từ năm ngoái thông qua một hiệp định song phương.

Theo lập luận của các bên ủng hộ, Tòa án Đặc biệt ra đời nhằm lấp khoảng trống pháp lý mà Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) chưa thể xử lý. Dù trước đó ICC đã ban hành lệnh bắt giữ Tổng thống Nga Vladimir Putin liên quan đến cáo buộc trục xuất trẻ em khỏi các vùng do Nga kiểm soát, nhưng cơ quan này lại không có thẩm quyền đầy đủ đối với các quốc gia không tham gia Quy chế Rome, trong đó có Nga.

Nghị quyếtlần nàyđược 36 quốc gia ký kết, gồm phần lớn các nước châu Âu như Đức, Pháp, Italy, Ba Lan, Hà Lan, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Ukraine và Vương quốc Anh. Trong số các nước ngoài châu Âu, chỉ có Australia và Costa Rica tham gia thỏa thuận.

Đa số các nước thành viênLiên minh châu Âu (EU)đã ủng hộ nghị quyết. Tuy nhiên, Bulgaria, Hungary, Malta và Slovakia đã không ký tên. Việc một số thành viên EU cùng nhiều nước khác trong Hội đồng châu Âu đứng ngoài cho thấy lục địa già vẫn tồn tại khác biệt đáng kể trong cách tiếp cận quan hệ với Nga.

Theo giới quan sát, bước đi này có thể khép lại khả năng đối thoại bình thường giữa EU và chính quyền hiện nay ở Nga. Nếu trước đây các biện pháp như trừng phạt kinh tế hoặc trục xuất nhà ngoại giao vẫn được xem là có thể đảo ngược khi đạt được thỏa thuận hòa bình, thì việc thiết lập một cơ chế truy tố riêng mang ý nghĩa đối đầu pháp lý sâu sắc hơn.

Việc thành lập Tòa án Đặc biệt cũng có thể đẩy quan hệ EU - Nga lên mức căng thẳng chưa từng có. Dù Moscow chưa có phản ứng chính thức, Nga có thể lên án sáng kiến này và xem đó là hành vi “truy tố trái phép công dân Nga”, từ đó tiến hành các bước đáp trả về pháp lý hoặc chính trị.

Bên cạnh đó, việc 12 quốc gia thành viên Hội đồng châu Âu không tham gianghị quyếtcho thấy sự phân hóa trong nội bộ châu Âu vẫn rất rõ nét. Việc Mỹ, một đồng minh quan trọng của châu Âu, không tham dự nghị quyết cũng làm dấy lên câu hỏi về khả năng răn đe và hiệu lực thực thi thực tế của Tòa án này trong thời gian tới.